Binnen het stoïcisme worden de begrippen ‘goed’ en ‘slecht’ gebruikt om iemands karakter en handelingen te beschrijven. Maar aan wat worden het ‘goede’ en ‘slechte’ juist afgetoetst? Tijd om kennis te maken met de 4 stoïcijnse deugden.
Het stoïcisme legt de focus op moed, rechtvaardigheid, wijsheid en zelfbeheersing. Deze worden de 4 deugden van het stoïcisme genoemd. Wie in overeenstemming met (een of meerdere van) deze deugden handelt en spreekt, is volgens de stoïcijnen goed bezig.
In ieders leven gebeuren er leuke én minder leuke dingen die buiten zijn of haar macht liggen. Om daar vrede mee te nemen, hebben we al kennis mogen maken met amor fati. Maar er gebeuren ook dingen waar we (snel) op moeten reageren. Volgens de stoïcijnen is het dan wenselijk om je gedrag of reactie te baseren op de 4 stoïcijnse deugden. Zo ben je zeker dat je ‘in overeenstemming met de natuur’ handelt.
De 4 deugden geven een houvast om zonder enige twijfel te doen wat ‘juist’ is of te zeggen wat ‘correct’ is. Trek je bijvoorbeeld je mond open, gedreven door je rechtvaardigheidsgevoel? Top. Zie je een onrecht en neem je daaropvolgend een moedige beslissing? Weet dat je volgens de stoïcijnen alvast goed bezig bent. Tijd om de deugden eens in detail te overlopen. Maar eerst nog deze quote van Epictetus, die al twee van de vier deugden benoemt:
Geef me de moed te accepteren wat niet in mijn vermogen ligt, de kracht om alles te doen wat in mijn vermogen ligt en de wijsheid tussen die twee onderscheid te maken.
Epictetus
Moed
Bij ‘moed’ denken we vaak aan heroïsche daden. Aan heldhaftige verhalen. Aan mensen die schijnbaar onbevreesd levensgevaarlijke situaties recht in de ogen kijken. Maar ‘moed’ kan ook omschreven worden als ’trotseren wat buiten je comfortzone ligt’. Zo kan voor iemand die moeite heeft met spreken een broodje bestellen zeer moedig zijn. Moed (en diens tegenhanger lafheid) vind je overal. Bijvoorbeeld in je eigen hoofd wanneer je -na jaren werken op een job die je ongelukkig maakt, voor een baas die je niet waardeert- eindelijk op het punt staat je ontslagbrief op te stellen. Of op een drukke snelweg, wanneer je -met enig risico voor eigen leven- beslist om te stoppen voor iemand die op de pechstrook staat. Of wanneer je na een zware liefdesbreuk je moed bijeenraapt om terug te gaan daten… Allemaal even moedig. Je zou het ook kunnen bekijken als ‘doen wat moet gebeuren, zonder op voorhand alle gevolgen te weten’. Voor stoïcijnen is ‘moed’ dan ook een zeer belangrijke deugd.
Wijsheid
Een wijs persoon is voor het stoïcisme niet noodzakelijk iemand die dagen aan een stuk achter de boeken zit. Met de deugd ‘wijsheid’ wordt eerder verwezen naar iemand die juist weet te handelen. Zo weet een wijze dat een dakloze niet voor zijn plezier bedelt. Dat hij na een grove belediging niet meteen moet beginnen schelden. Dat rechtvaardigheid niet altijd de letter van de wet, maar eerder de geest volgt. Goed en kwaad van elkaar kunnen onderscheiden of überhaupt geen waardeoordeel toekennen aan iets of iemand wanneer dat niet nodig of nuttig is, valt ook onder wijsheid. Het is dus veel meer dan ‘kennis’ op zich. Het gaat meer om ‘doordacht handelen’ vanuit een breder begrip voor de belangrijke dingen des levens.
Zelfbeheersing
Ook deze deugd kunnen we ruim opvatten. Een zelfbeheerst (of gematigd) persoon herken je soms in het heetst van de strijd. Tijdens een stevige woordenwisseling onder vrienden, bijvoorbeeld. In plaats van zich over te geven aan de oplaaiende emoties, zal een gematigd individu pas zijn of haar mond opentrekken wanneer het tijd is om waarheid (en niets anders dan de waarheid) te spreken. Ook zal je een gematigd iemand, volgens de stoïcijnse benadering, niet als een bezetene zijn bord zien vullen aan een buffettafel. Wie zelfbeheersing hoog in het vaandel draagt, heeft bovenal zijn verlangens en emoties goed onder controle en is er geen speelbal van. Het juiste doen, in een juiste hoeveelheid.
Rechtvaardigheid
Vergeet in dit geval even de wetgeving. Want dat is niet waar de stoïcijnen het over hebben als ze het woord ‘rechtvaardigheid’ gebruiken. Niets doen waarmee je anderen schaadt. Respect hebben voor je medemens en ook vanuit datzelfde respect handelen. Daar draait het eerder om. Marcus Aurelius vond rechtvaardigheid de belangrijkste der 4 stoïcijnse deugden. Want je mag dan nog zo moedig, wijs en zelfbeheerst zijn als je wil; als je alsnog onrechtvaardig handelt, heeft het allemaal weinig zin. We zijn hier voor en met elkaar. En een rechtvaardig persoon zal dit niet uit het oog verliezen. Wie echter (al dan niet gedreven door egoïsme en winstbejag) anderen benadeelt, zal zichzelf niet ‘rechtvaardig’ kunnen noemen. Toch niet volgens de stoïcijnen. Dat die persoon het voor zichzelf wel zal weten te ‘rechtvaardigen’ om ’s nachts alsnog te kunnen slapen, is natuurlijk een ander verhaal…
Wat niet goed is voor de korf, is niet goed voor de bij... Wij zijn op de wereld om elkaar te helpen.
Twee quotes van Marcus Aurelius
Foto:Grafixart_photo Samir BELHAMRA via Pexels
